Play it again, Sam! Waarom we telkens opnieuw hetzelfde liedje willen horen

Play it againDe enige universeel correcte definitie van muziek is iets als “ik herken het wanneer ik het hoor” of, nog beter, “ik herken het wanneer ik het nog eens hoor”. Volgens Elizabeth Hellmuth Margulis, auteur, concertpianiste en directrice van het muziekcognitielabo aan de Universiteit van Arkansas, speelt herhaling een cruciale, bijna magische rol in ons begrip van muziek.

In de jaren 1960 demonstreerde de psycholoog Robert Zajonc het mere-exposure effect, een fenomeen dat wil dat we ons meer aangetrokken voelen tot zaken die ons bekend zijn. Eerdere blootstelling (bewust of onbewust) aan visuele of auditieve informatie doet ons die informatie beter appreciatiëren en laat een indruk na van een hogere kwaliteit.

Het mere-exposure effect is lang niet de enige reden waarom herhaling belangrijk is in de muziekwereld. Culturen van overal ter wereld creëren repetitieve muziek en elke hit op de radio (die zelf al telkens opnieuw wordt herhaald) bevat tal van repetities. Wanneer we naar muziek luisteren, horen we 90% van de tijd passages die we al kennen, zegt musicoloog David Huron.

Psychologe Diana Deutsch van de Universiteit van California ontdekte recentelijk dat zelfs niet-muzikaal materiaal de illusie van muzikaliteit kan opwekken via herhaling.

Wanneer we muziek horen, verlegt de focus van onze aandacht zich weg van de achterliggende betekenis naar de patronen in toonhoogte en ritme.

Ook is er het participatie-element. Allemaal (of bijna allemaal) kunnen we een leuk ritme ‘aanvoelen’. Muziek is dus niet enkel een passieve ervaring, maar ook iets om actief aan deel te nemen. Dat kan expliciet gebeuren zoals wanneer we op de dansvloer staan, of eerder subtiel in onze gedachten. Open bijvoorbeeld het bovenstaande audiofragment nog eens en pauzeer na de woorden ‘sometimes behave’. Of je het nu wil of niet, je zal de rest van het patroon – ‘so strangely’ – er automatisch bij denken.

Repetitie is cruciaal voor dit participatief aspect van muziek. Slechts twee van de vele mogelijke voorbeelden zijn het ‘Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld’ en de daaropvolgende gezamenlijke participaties tijdens katholieke eucharistievieringen of de manier waarop we allemaal zo graag bepaalde liedjes luidkeels meezingen.

Muziek zonder herhaling is mogelijk en moderne componisten als Luciano Berio en Elliott Carter experimenteerden hier uitvoerig mee in de voorbije eeuw. Uit een onderzoek waarbij men studenten enerzijds hun muziekstukken liet beluisteren en anderzijds digitale bewerkingen waarbij willekeurige fragmenten herhaald werden, bleek dat de bewerkingen consistent als “aangenamer”, “interessanter” en “menselijker” ervaren werden dan de originele meesterwerken.

Voor een ander experiment genereerde men willekeurige sequenties van muzieknoten en liet men ze soms eenmalig en soms in een lus horen aan onderzoekparticipanten. Net zoals gebeurde in de ‘spraak-zang illusie’ bleek men de herhaalde passages achteraf consistent als muzikaler te percipiëren.

Herhaling doet ons alles dus op een heel andere manier ervaren. Dat verklaart volgens antropologen ook een deel van de aantrekkingskracht van rituelen. Rites zoals het ceremonieel wassen van een pot verlegt de aandacht van het praktische doeleinde naar de nauwgezette handeling en doet toeschouwers zich de handeling mentaal voorstellen. Er zijn dus veel overlappingen tussen rites en muzikale herhaling.

Zelfs ongewenste herhaling kan krachtig zijn. Muziek die we haten, brengt ons toch in vervoering. Zie je ergens “What is love?” staan, dan denk je wellicht onmiddellijk “Baby, don’t hurt me”. Het effect is zelfs zo sterk dat talloze mensen dingen van buiten leren door ze aan een melodie of ritme te koppelen en die vervolgens te herhalen. De neurologische verklaring is dat de activiteit in de emotionele hersenregio’s toeneemt als we naar bekende muzikale fragmenten luisteren – of we ze nu leuk vinden of niet.

Margulis besluit: “Na herhaling klinkt een opeenvolging van geluiden minder als een inhoudelijke presentatie en (…) voelt het aan als iets dat je doet in plaats van iets dat je percipieert. (…) Dat herhaling voorkomt in muziek van over de hele wereld is geen toeval. Repetitie in muziek is dan ook geen teken van een gebrek aan verfijning (…) maar een cruciaal onderdeel van de magie ervan. Herhaling veroorzaakt muzikaliteit. Het houwt een familiair pad uit in onze gedachten en stelt ons in staat om de klanken te anticiperen en er zelf in deel te nemen.” (Aeon.co)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s